Chương 3: Kháng Chiến, Kinh Tế – Xã Hội và Bản Sắc Đô Thị Sài Gòn – Gia Định (1945–1954)

Ngày 2/9/1945, sự kiện tuyên ngôn độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hà Nội đã thổi bùng làn sóng cách mạng mạnh mẽ tại Sài Gòn - Gia Định. Hàng trăm ngàn người dân đổ ra các ngả đường trung tâm, giăng khẩu hiệu bằng nhiều thứ tiếng để khẳng định quyền tự quyết của dân tộc. Lễ Độc lập cử hành tại Sài Gòn mang dấu ấn sâu sắc với bài phát biểu ứng tác mang tính lịch sử của ông Trần Văn Giàu, Chủ tịch Ủy ban Hành chánh lâm thời Nam Bộ. Trong bối cảnh thực dân Pháp bộc lộ rõ âm mưu quay trở lại ách đô hộ, bài diễn văn đã khơi dậy tinh thần phản kháng mạnh mẽ với lời thề bất hợp tác toàn diện: không đi lính, không làm việc, không bán lương thực và không dẫn đường cho quân Pháp.

Tuy nhiên, nền độc lập non trẻ chỉ kéo dài được 28 ngày trước khi thực dân Pháp chính thức nổ súng tái chiếm Sài Gòn vào đêm 22 rạng sáng ngày 23/9/1945. Để đối phó với sức mạnh quân sự vượt trội của liên quân Pháp - Anh, lực lượng cách mạng tại Sài Gòn - Gia Định đã nhanh chóng chuyển trạng thái sang thế trận chiến tranh nhân dân trường kỳ. Về mặt tổ chức quân sự - hành chính, "Khu Sài Gòn - Gia Định" được thành lập nhằm thống nhất sự chỉ đạo từ trung tâm đầu não kháng chiến.

Hệ thống căn cứ bao quanh đô thị được xây dựng dựa trên thế trận "cài răng lược" và phân bố theo hình thái "da báo" đặc thù. Sự xuất hiện của các căn cứ du kích, đặc biệt là các "căn cứ lõm" ngay sát vùng ven như Chùa Châu Hưng, đã tạo thành một vành đai bảo vệ vững chắc cho các cơ quan kháng chiến. Đầu năm 1946, chính quyền kháng chiến tiến hành chia Hóc Môn thành 5 khu quân sự để tối ưu hóa khả năng tác chiến du kích tại chỗ.

Không chỉ giới hạn ở các lực lượng vũ trang, phong trào kháng chiến còn thu hút sự tham gia mạnh mẽ của các tổ chức tôn giáo yêu nước. Trong giai đoạn 1945 - 1946, hàng loạt chi hội Phật giáo Cứu quốc đã ra đời tại Sài Gòn, Gia Định và Chợ Lớn. Các tổ chức này đóng vai trò quan trọng trong việc vận động tín đồ sống hài hòa giữa đạo và đời, quyên góp tài chính, lương thực, thuốc men cho chiến khu, âm thầm giữ gìn mạch đạo và đồng hành cùng Chính phủ kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Giai đoạn 1945 - 1954 chứng kiến Sài Gòn - Gia Định trở thành điểm nóng tranh chấp quyết liệt giữa các cường quốc quốc tế với những toan tính địa chính trị chồng chéo. Đầu tiên phải kể đến quân đội Anh dưới sự chỉ huy của Thiếu tướng Douglas Gracey, đại diện cho lực lượng Đồng Minh kéo vào Sài Gòn từ ngày 13/9/1945 với danh nghĩa giải giáp quân đội Nhật Bản thuộc chiến dịch Masterdom. Tuy nhiên, thay vì giữ thái độ trung lập, Gracey đã nhanh chóng bộc lộ vai trò hỗ trợ thực dân Pháp bằng cách sử dụng binh đoàn Anh - Ấn và cả lực lượng quân đội Nhật Bản chưa giải giáp để trấn áp lực lượng Việt Minh và tước vũ khí của người Việt.

Sự thiên vị của quân Anh đạt đến đỉnh điểm sau sự kiện lực lượng Bình Xuyên tấn công khu Hérault tại Tân Định vào đêm 24/9/1945. Gracey đã chấp nhận yêu cầu của đại diện Pháp Jean Cédile để trang bị vũ khí cho các tù binh Pháp bị giam giữ trước đó, tạo điều kiện cho lực lượng này tiến hành các cuộc bạo động vũ trang chống lại chính quyền cách mạng. Mâu thuẫn địa chính trị nội bộ Đồng Minh cũng bộc lộ khi chỉ huy phái đoàn tình báo quân sự Mỹ (OSS) A. Peter Dewey lên tiếng phản đối sự thông đồng giữa Anh và Pháp, dẫn đến việc ông bị Gracey trục xuất khỏi Sài Gòn và sau đó bị tử thương trong một cuộc chạm súng.

Không gian đô thị Sài Gòn - Gia Định trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp không chỉ có tiếng súng của lực lượng vũ trang vùng ven mà còn là nơi diễn ra các cuộc đối đầu chính trị trực diện, kiên quyết của các tầng lớp nhân dân đô thị. Nổi bật nhất là phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên yêu nước đòi quyền tự do học đường và phản đối chính sách khủng bố của thực dân.

Tiêu biểu cho tinh thần quả cảm này là liệt sĩ Trần Văn Ơn, một học sinh ưu tú của trường Pétrus Ký. Ngày 9/1/1950, anh cùng hàng ngàn học sinh, sinh viên Sài Gòn đã rầm rộ xuống đường biểu tình kéo đến Nha học chính và Dinh thủ hiến bù nhìn để đưa đơn thỉnh nguyện đòi thả các học sinh bị bắt giam. Cuộc biểu tình ôn hòa đã bị cảnh sát Pháp kết hợp với lính lê dương và cảnh sát Bình Xuyên đàn áp cực kỳ dã man. Trần Văn Ơn bị trúng đạn tử thương khi đang cố che chở cho các học sinh nhỏ tuổi hơn.

Sự hy sinh của anh ở tuổi chưa đầy 19 đã ngay lập tức tạo nên một làn sóng phẫn nộ dữ dội toàn thành phố. Ngày 12/1/1950, lễ tang của anh biến thành một cuộc biểu dương lực lượng chính trị khổng lồ khi hơn 5 vạn người dân Sài Gòn đứng dọc các hè phố để tiễn đưa anh. Trước linh cữu người học sinh trẻ là bức trướng viết bằng máu đầy khí tiết: "Chết vì Tổ quốc, chết mà vẫn sống. Sống kiếp Việt gian, ô nhục muôn đời".

Song song với phong trào học sinh, giới trí thức và nhân sĩ Sài Gòn cũng chứng tỏ vai trò tiên phong trong các cuộc đấu tranh phản đối can thiệp ngoại bang. Ngày 19/3/1950 đã đi vào lịch sử như một cột mốc chói lọi của phong trào đô thị toàn quốc. Nhận được tin hai tàu chiến Mỹ cập cảng Sài Gòn nhằm phô trương lực lượng, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - Trưởng phái đoàn đại diện các giới Sài Gòn - Chợ Lớn - đã tổ chức một cuộc mít tinh lớn tại Trường Tôn Thọ Tường trên đường Gallieni.

Bài diễn văn đanh thép của ông đã châm ngòi cho cuộc biểu tình của gần nửa triệu người dân đổ ra trung tâm Sài Gòn, tuần hành thị uy đòi can thiệp Mỹ phải rút lui. Để tạo áp lực quân sự phối hợp, mười giờ đêm hôm trước, Trung đoàn 300 đã dùng súng cối tự tạo nã 20 phát đạn vào hai tàu chiến Mỹ. Thắng lợi vang dội của cuộc biểu tình buộc các tàu chiến Mỹ phải nhổ neo rời cảng ngay trong đêm. Tức tối trước sự kiên cường của nhân dân Sài Gòn, ngay ngày hôm sau thực dân Pháp đã bắt giữ và đày Luật sư Nguyễn Hữu Thọ lên vùng núi Lai Châu, bắt đầu hành trình dài 3.500 ngày giam cầm ông trong nanh vuốt kẻ thù.

Ngày 19/3/1950: Cuộc đụng độ đầu tiên giữa nhân dân ta và đế quốc Mỹ.

Bộ đội Bình Xuyên, vốn xuất thân từ vùng ấp Bình Xuyên thuộc làng Chánh Hưng (nay tương ứng với Quận 8, Thành phố Hồ Chí Minh), là một thực thể quân sự - chính trị mang tính lưỡng cực và phức tạp nhất tại chiến trường Nam Bộ giai đoạn này. Sự phân cực sâu sắc của lực lượng này phản ánh những giằng xé nội bộ trước hai ngả đường: đồng hành cùng cách mạng hay quy thuận thực dân để đổi lấy đặc quyền.

Sự khốc liệt của cuộc chiến tranh Đông Dương đã tác động trực tiếp và làm thay đổi sâu sắc cấu trúc nhân học và xã hội của Sài Gòn - Gia Định. Từ một đô thị có quy mô khoảng 500.000 dân vào năm 1945, làn sóng tản cư tránh bom đạn từ các vùng nông thôn đã đẩy dân số Sài Gòn vọt lên 1.200.000 người vào năm 1949.

Sự bùng nổ dân số cơ học này đạt đến đỉnh điểm vào năm 1954, khi hàng trăm ngàn người di cư từ phía Bắc vĩ tuyến 17 đổ vào miền Nam sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, đưa quy mô dân số đô thị chạm ngưỡng gần 2.000.000 người. Quá trình đô thị hóa cưỡng bức này đã tạo ra một bức tranh xã hội tương phản sâu sắc: bên cạnh những biệt thự, nhà hàng sang trọng trung tâm là sự phình to của các khu ổ chuột, nhà lá lụp xụp lấn chiếm dọc các kênh rạch sình lầy tại Quận 4, rạch Thị Nghè và kênh Tàu Hủ, tạo nên những áp lực khủng khiếp về vệ sinh, y tế và cung ứng lương thực.

Trên mặt trận kinh tế và tài chính, Sài Gòn là tâm điểm của các biến động tiền tệ nghiêm trọng. Ngân hàng Đông Dương liên tục in tiền giấy không kiểm soát để bù đắp ngân sách chiến tranh cho quân đội Pháp, đẩy khối lượng tiền lưu hành tăng vọt gần 200 lần từ năm 1939 đến năm 1951. Đồng bạc Đông Dương nhanh chóng rơi vào vòng xoáy lạm phát phi mã, giá gạo từ mức vài đồng một tạ trong thời kỳ trước thế chiến đã nhảy vọt lên 700 - 800 đồng vào giữa năm 1945 và tiếp tục tăng mạnh từ 3 đến 5 lần trong suốt năm 1949.

Nhằm phá hoại nền kinh tế kháng chiến, thực dân Pháp ra lệnh thu hồi đột ngột toàn bộ loại giấy bạc mệnh giá 100 đồng đỏ trong vòng 7 ngày trên toàn Đông Dương. Trước tình thế đó, chính quyền kháng chiến Nam Bộ đã linh hoạt ứng phó bằng cách cho phép nhân dân "xẻ đôi" tờ giấy bạc này để lưu hành với giá trị 50 đồng trong vùng tự do, đồng thời phát hành "tiền Cụ Hồ" được in từ nhà máy in Taupin do nhà tư sản Đỗ Đình Thiện hiến tặng. Nhân dân Sài Gòn trong vùng tạm chiếm cũng tích cực hưởng ứng phong trào mua "Công phiếu kháng chiến Nam Bộ" và sử dụng "Séc ghi tên" của Ngân hàng Nhân dân Nam Bộ để giao dịch, tạo nên một mặt trận đấu tranh tài chính vô cùng cam go nhưng đầy hiệu quả chống lại âm mưu vơ vét của kẻ thù.

Đời sống tinh thần của Sài Gòn giai đoạn 1945 - 1954 phản ánh sự phân cực sâu sắc giữa hai không gian văn hóa đối lập: vùng đô thị tạm chiếm dưới sự kiểm duyệt ngặt nghèo của thực dân và vùng bưng biền kháng chiến tự do.

Tại khu vực nội đô Sài Gòn, báo chí trở thành một diễn đàn đấu tranh công khai vô cùng sôi nổi. Các tờ báo yêu nước như Việt Bút tân văn, Thần Chung, Việt Báo, Tin Điển liên tục đăng tải các bài viết đòi quyền độc lập và thống nhất đất nước. Tiêu biểu như tờ Kiến Thiết số ra ngày 1/3/1947 đã dũng cảm chạy tít lớn phê phán mưu đồ lập chính phủ bù nhìn bảo hoàng: "Đi ngược dòng dân chủ Một cuộc hội nghị bảo hoàng ở Sài Gòn".

Bên cạnh đó, các tổ chức cách mạng cũng duy trì một hệ thống báo chí bí mật hoạt động không hợp pháp trong lòng đô thị. Việc làm báo bí mật gặp vô vàn nguy hiểm khi thực dân kiểm soát gắt gao việc mua sấy in. Tuy nhiên, nhờ sự đùm bọc của quần chúng, các tờ báo viết tay trên giấy sáp vẫn liên tục được phát hành để vạch trần âm mưu mỵ dân của Pháp và hô hào tinh thần kháng chiến.

Về mặt văn học, báo chí đô thị Sài Gòn thời kỳ này đặc trưng bởi sự bùng nổ của tiểu thuyết dài kỳ (feuilleton) nhằm giữ chân độc giả. Các nhà văn như Phú Đức (người kiếm tiền nhiều nhất làng báo Sài Gòn), Vĩnh Lộc với tác phẩm Trôi giạt, hay Cửu Lang với Xương máu Phiên Ngung đã tạo ra những tác phẩm feuilleton kéo dài cả năm trời. Nhiều tác phẩm ngắn như Vui sướng gì? của Lê Hương đăng trên tuần báo Thế giới năm 1949 đã phản chiếu trực tiếp tính thời sự của các cuộc bố ráp tại rạp Trung ương Hí viện Sài Gòn.

Tuy nhiên, do sống trong vùng bị tạm chiếm, các nhân vật trong tiểu thuyết đô thị thường mang màu sắc lãng mạn u buồn, thể hiện sự mất mát, đau thương trước thời cuộc hơn là hào khí chiến đấu, một khuynh hướng từng bị giới văn nghệ sĩ miền Bắc phê phán là lãng mạn tiểu tư sản.

Ngược lại hoàn toàn với đô thị, tại các vùng chiến khu và bưng biền Nam Bộ, một nền văn nghệ kháng chiến vô cùng độc đáo đã được định hình. Sự dấn thân của các nghệ sĩ lớn từ đô thành Sài Gòn như soạn giả cải lương Trần Hữu Trang (Tư Trang) - người từng làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến xã Phú Kiết, nghệ sĩ Nguyễn Phương Danh (Tám Danh) hoạt động trong Đội Biệt động số 8 và Phòng Chính trị Khu 8, cùng các nghệ sĩ Ba Du, Tư Xe đã mang hơi thở cách mạng hòa vào dòng chảy cải lương Nam Bộ.

Trong điều kiện bưng biền gian khổ, loại hình "Kịch bưng biền" đã phát triển mạnh mẽ. Khi nghệ thuật cải lương bị một số định kiến phê phán tại Hội nghị sân khấu Việt Bắc năm 1950, kịch nói bưng biền đã nhanh chóng vươn lên trở thành công cụ giải trí và tuyên truyền chủ lực. Các vở kịch ngắn như Cụ Hồ (1946), Năm cánh sao vàng (1947), Trai thời loạn (1948) đã được các sân khấu lưu động trình diễn bằng ghe xuồng đi khắp rừng U Minh và vùng bưng biền Đồng Tháp Mười, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần kháng chiến của quân và dân.

Ý tưởng đổi tên thành phố Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh không phải là một quyết định hành chính đơn thuần sau ngày đất nước thống nhất, mà là một khát vọng thiêng liêng xuất phát từ lòng yêu nước và ý chí đấu tranh sắt đá của các nhân sĩ, trí thức Nam Bộ ngay từ những ngày đầu kháng chiến chống Pháp.

Hoàn cảnh lịch sử và người khởi xướng

Ý tưởng lịch sử này ra đời vào ngày Chủ Nhật, ngày 25 tháng 8 năm 1946, nhân dịp chuẩn bị kỷ niệm tròn một năm ngày thành lập chính quyền cách mạng non trẻ. Buổi họp diễn ra tại trụ sở Phòng Nam Bộ Trung ương trên đường Gia Định (nay là đường Trần Nhật Duật) tại Hà Nội, quy tụ đông đảo đồng bào miền Nam đang sinh sống, học tập và công tác tại Thủ đô.

Người trực tiếp đưa ra đề xuất mang tính tiên phong này là Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp. Ông sinh năm 1911, mất năm 1975, là một trí thức yêu nước tiêu biểu từng du học Pháp và là một trong những bác sĩ người Việt Nam đầu tiên tốt nghiệp y khoa tại đây. Mặc dù là một chủ bệnh viện tư vô cùng giàu có tại Mỹ Tho, ông đã quyết định từ bỏ cuộc sống sung túc, xe hơi sang trọng để dấn thân đi theo Việt Minh và cống hiến trọn đời cho cách mạng.

Tại buổi họp, sau khi tổng kết chặng đường một năm kháng chiến đầy gian khổ của quân dân Nam Bộ, Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp đã nhấn mạnh công lao vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với phong trào giải phóng dân tộc. Dẫn chứng việc nhiều quốc gia lớn trên thế giới thường lấy tên các anh hùng dân tộc đặt cho những thành phố lớn để biểu trưng cho tinh thần thời đại, ông đã kiến nghị đặt tên thành phố Sài Gòn theo tên của Người.

Bản quyết nghị mang ý chí sắt đá của nhân sĩ Nam Bộ

Đề xuất của Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp ngay lập tức nhận được sự đồng thuận tuyệt đối của toàn thể hội nghị. Chỉ một ngày sau đó, vào ngày 26 tháng 8 năm 1946, một bản quyết nghị chính thức gửi lên Quốc hội và Chính phủ Trung ương đã được soạn thảo với nội dung đanh thép:

Hành trình lịch sử của Sài Gòn - Gia Định trong giai đoạn từ sau ngày 2/9/1945 đến Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954 là một thiên sử thi oanh liệt về tinh thần phản kháng đô thị và ý chí độc lập kiên cường. Vượt qua những âm mưu chia cắt và sự can thiệp thô bạo của các thế lực ngoại quốc từ Anh, Pháp đến sự can thiệp của Mỹ, nhân dân Sài Gòn đã linh hoạt tổ chức những mặt trận đấu tranh toàn diện. Từ thế trận bao vây nội đô, chiến tranh du kích trong lòng thành phố đến các cuộc xuống đường trực diện của học sinh, sinh viên và nhân sĩ yêu nước, tất cả đã tạo nên một sức mạnh cộng hưởng to lớn.

Dù phải trải qua những xáo trộn sâu sắc về dân số, kinh tế ngầm phân cực dưới sự kiểm soát của lực lượng Bình Xuyên, và sự khác biệt văn hóa giữa đô thị với chiến khu bưng biền, khát vọng thống nhất của người dân Sài Gòn vẫn luôn cháy bỏng. Ý tưởng đổi tên thành phố thành Thành phố Hồ Chí Minh do Bác sĩ Trần Hữu Nghiệp và các nhân sĩ khởi xướng năm 1946 chính là biểu tượng cao đẹp nhất cho ý chí sắt đá, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt dẫn dắt đô thị này vượt qua ba mươi năm bão táp để trở về trọn vẹn trong lòng Tổ quốc thống nhất.