Chương 2: Lịch sử Sài Gòn - Gia Định từ cuộc xâm lược của thực dân Pháp đến Cách Mạng Tháng Tám và những ngày đầu kháng chiến

Tiến trình xâm lược của thực dân Pháp vào Việt Nam giữa thế kỷ XIX là một bước ngoặt địa chính trị sâu sắc, trong đó vùng đất Sài Gòn - Gia Định đóng vai trò là tâm điểm chiến lược. Ban đầu, thực dân Pháp cân nhắc nhiều phương án tấn công. Dù Linh mục Pellerin - người đóng vai trò cố vấn chính trị và quân sự - ra sức khuyên Đô đốc Rigault de Genouilly nên đưa quân ra đánh chiếm Bắc Kỳ với lý do có sự phối hợp của các giáo dân và những lực lượng tôn phù nhà Lê, tướng Genouilly sau khi cân nhắc kỹ lưỡng đã quyết định chọn mặt trận phía Nam. Sài Gòn - Gia Định được lựa chọn bởi đây là vựa lúa lớn nuôi sống triều đình Huế, đồng thời là một thương cảng sầm uất có vị trí quân sự trọng yếu, có thể làm bàn đạp tấn công mở rộng tầm ảnh hưởng xuống khu vực Đông Nam Á và ngăn chặn sự bành trướng của tư bản Anh tại Singapore và Hồng Kông.

Sự sụp đổ của thành Gia Định năm 1859

Tháng 2 năm 1859, liên quân Pháp và Tây Ban Nha tiến vào cửa biển Cần Giờ, mở màn cuộc tấn công vào Nam Kỳ. Dù Tổng đốc Gia Định là Võ Duy Ninh đã ra sức động viên quân lính gấp rút phòng thủ, sức mạnh hỏa lực vượt trội của đối phương đã nhanh chóng bẻ gãy các tuyến phòng vệ dọc sông Sài Gòn. Từ ngày 11 đến ngày 15 tháng 2 năm 1859, liên quân liên tục bắn phá. Ngày 17 tháng 2 năm 1859, thành Gia Định chính thức bị đánh chiếm.

Để ngăn chặn khả năng phản công của quân triều đình, ngày 8 tháng 3 năm 1859, tướng De Genouilly hạ lệnh đặt 32 ổ mìn đánh sập thành Gia Định (tức thành Phụng do vua Minh Mạng xây dựng). Toàn bộ dinh thự, kho tàng và kho thóc khổng lồ bên trong đều bị thiêu rụi. Sử liệu ghi nhận kho thóc thành Gia Định bị đốt cháy dữ dội và khói còn nghi ngút suốt hai năm sau đó.

Đại đồn Chí Hòa: Phòng tuyến vĩ đại và bài học chiến lược phòng ngự

Sau khi thành Gia Định thất thủ, triều đình nhà Nguyễn cử Hộ Bộ thượng thư Tôn Thất Hiệp lĩnh chức Thống đốc Gia Định Quân thứ đem viện binh vào Nam. Tôn Thất Hiệp lựa chọn địa điểm tại làng Chí Hòa dọc theo đường Thiên Lý (nay là đường Cách Mạng Tháng Tám) để đắp đồn Tiền nhằm ngăn chặn bước tiến của Pháp. Đến tháng 8 năm 1860, khi Nguyễn Tri Phương được cử vào thay thế Tôn Thất Hiệp, ông đã huy động hàng vạn quân và dân để mở rộng đồn Chí Hòa thành một đại đồn phòng thủ khổng lồ.

Đại đồn Chí Hòa là một công trình phòng ngự kiên cố có diện tích rất lớn. Tường đồn được đắp bằng đất sét và đá ong cao 3,5m, dày 2m, phía trên trồng nhiều cây gai dày đặc. Bên ngoài đồn được bố trí nhiều lớp rào tre, ao nước, hào sâu và hố chông. Trên mặt thành, quân triều đình bố trí 150 khẩu đại bác các cỡ bắn bằng đạn gang.

Dù được xây dựng rất công phu, Đại đồn Chí Hòa lại bộc lộ những điểm yếu chí tử về mặt tư duy quân sự. Đồn có quy mô quá rộng (dài 3.000m, rộng 1.000m), "thiếu cao thừa rộng", cực kỳ mạnh ở mặt tiền nhưng lại rất mỏng yếu ở hai hông và mặt sau. Nhận thấy điều này thông qua việc sử dụng khinh khí cầu trinh sát và thám báo, Đô đốc Leonard Charner đã vạch kế hoạch đánh bọc hông và đánh tập kích từ phía sau để phá vỡ thế trận phòng ngự của Nguyễn Tri Phương.

Quân Pháp dàn trận đánh Đại đồn Chí Hòa

Sáng sớm ngày 24 tháng 2 năm 1861, liên quân Pháp - Tây Ban Nha phát lệnh tổng tấn công Đại đồn Chí Hòa. Trận chiến diễn ra quyết liệt suốt hai ngày. Quân triều đình kháng cự dũng cảm, gây nhiều thiệt hại cho quân Pháp và làm nhiều sĩ quan cao cấp của đối phương bị thương. Tuy nhiên, trước hỏa lực pháo binh hạng nặng và lối đánh xuyên hông của địch, quân ta dần mất thế chủ động. Nguyễn Tri Phương bị trúng mảnh đại bác bị thương ở tay, em trai ông là Tán lý Nguyễn Duy tử trận. Đại đồn Chí Hòa chính thức thất thủ vào chiều tối ngày 25 tháng 2 năm 1861. Thất bại này buộc triều đình nhà Nguyễn chuyển dần từ lập trường "thủ để hòa" sang "chủ hòa", ký kết Hiệp ước Nhâm Tuất ngày 5 tháng 6 năm 1862 nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp.

Sau khi áp đặt được ách thống trị quân sự, thực dân Pháp đã tiến hành quy hoạch lại không gian địa giới và xây dựng cơ sở hạ tầng Sài Gòn - Chợ Lớn nhằm biến nơi đây thành trung tâm bóc lột kinh tế của toàn cõi Đông Dương.

Thay đổi hành chính và quy hoạch không gian đô thị

Năm 1861, Phó Đô đốc Bonard chia tỉnh Gia Định ra làm 3 phủ, dưới phủ có huyện, tổng, xã. Ngày 15 tháng 3 năm 1874, Tổng thống Cộng hòa Pháp ký sắc lệnh chính thức thành lập thành phố Sài Gòn. Ngày 8 tháng 1 năm 1877, Tổng thống Pháp ban hành sắc lệnh tổ chức quản lý thành phố, cử Lamy làm Đốc lý đầu tiên. Trải qua nhiều đợt điều chỉnh địa giới vào các năm 1882, 1894 và 1897, ranh giới Sài Gòn dần được mở rộng về phía Bắc đến hết rạch Thị Nghè.

Đến ngày 27 tháng 4 năm 1931, Tổng thống Pháp ký sắc lệnh hợp nhất thành phố Sài Gòn và thành phố Chợ Lớn để thành lập Khu Sài Gòn - Chợ Lớn nhằm tối ưu hóa công tác hành chính và kinh tế.

Bước sang đầu thế kỷ XX, các trào lưu tư tưởng mới từ trào lưu Duy Tân Nhật Bản, Trung Quốc và Cách mạng Pháp (1789) dồn dập tràn vào nước ta qua Tân Thư, tạo nên sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức của giới trí thức tân học Sài Gòn.

Phong trào Minh Tân và sự phát triển trí thức Tân học

Phong trào Minh Tân phát triển mạnh mẽ tại Sài Gòn dưới sự dẫn dắt của các nhân vật tiêu biểu như Trần Chánh Chiếu, Huỳnh Tịnh Của. Khác với thế hệ văn thân Nho học trước đây, giới trí thức Tân học chủ trương tận dụng chữ Quốc ngữ và những mặt tiến bộ của chương trình giáo dục thuộc địa để khai dân trí, chấn dân khí, hướng tới nền độc lập tự chủ. Năm 1887, Nguyễn Trọng Quản đã viết "Truyện thầy Lazaro Phiền" - tác phẩm đặt nền móng cho thể loại văn xuôi quốc ngữ hiện đại.

Bên cạnh cuộc vận động văn hóa, Sài Gòn cũng chứng kiến các phong trào đấu tranh mang màu sắc huyền bí tôn giáo của Thiên Địa Hội và cuộc khởi nghĩa của Phan Xích Long, Nguyễn Hữu Trí vào các năm 1913 và 1916. Dù diễn ra sôi nổi, các cuộc khởi nghĩa này nhanh chóng bị thực dân Pháp đàn áp dẫm máu; hàng chục nghĩa sĩ đã bị kết án tử hình tại Sài Gòn vào năm 1917.

Sự xuất hiện của tư tưởng vô sản và phong trào yêu nước mới

Từ thập niên 1920, phong trào yêu nước tại Sài Gòn chuyển dịch mạnh mẽ theo khuynh hướng vô sản. Các sự kiện tiêu biểu diễn ra liên tục:

Chuyến đi lịch sử của Nguyễn Tất Thành: Ngày 5 tháng 6 năm 1911, người thanh niên Nguyễn Tất Thành rời cảng Sài Gòn ra đi tìm đường cứu nước, mở ra con đường giải phóng dân tộc đúng đắn cho nhân dân Việt Nam.

Phong trào báo chí cách mạng: Nguyễn An Ninh hoạt động sôi nổi tại Sài Gòn, Hóc Môn, Bình Chánh, xuất bản tờ báo La Cloche Fêlée (Tiếng chuông rè) và L'Annam, thẳng thắn phê phán sự tàn ác của quan lại thực dân và dịch nguyên văn bản "Tuyên ngôn Đảng Cộng sản" để truyền bá rộng rãi.

Phong trào công nhân: Tôn Đức Thắng sáng lập tổ chức "Công hội đỏ", tổ chức cuộc bãi công lớn của công nhân Ba Son vào tháng 8 năm 1925 để cản bước tàu chiến Pháp sang đàn áp cách mạng Trung Quốc.

1926 — Phong trào để tang Phan Châu Trinh: Hàng vạn người Sài Gòn xuống đường đưa tang, biến thành cuộc biểu dương lực lượng yêu nước quy mô lớn nhất từ trước đến nay.

Tổ chức cách mạng: Cuối năm 1926 - 1927, cơ sở của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên được thiết lập vững chắc tại Sài Gòn.

1929 — Thành lập An Nam Cộng sản Đảng: Tổ chức cộng sản đầu tiên tại Nam Kỳ ra đời, hoạt động mạnh trong công nhân Sài Gòn – Chợ Lớn, chuẩn bị cho sự thống nhất 1930.

3/2/1930 — Thành lập Đảng Cộng sản Việt Nan: Hợp nhất ba tổ chức cộng sản. Đảng bộ Sài Gòn – Chợ Lớn nhanh chóng được thành lập, lãnh đạo phong trào đấu tranh trên toàn vùng.

Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940: Tiền đề cho cao trào cách mạng

Sự kết hợp giữa phong trào công nhân đô thị và phong trào nông dân ngoại ô đã dẫn đến cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ bùng nổ vào ngày 23 tháng 11 năm 1940. Tại Gia Định, nhân dân các quận Hóc Môn, Gò Vấp đã đồng loạt nổi dậy, đập tan chính quyền tay sai ở nhiều nơi, đánh chiếm nhà việc xã và đồn Hóc Môn. Lần đầu tiên, lá cờ đỏ sao vàng xuất hiện kiêu hãnh tại Nam Kỳ.

Khởi nghĩa Nam Kỳ

Dù bị thực dân Pháp đàn áp vô cùng dã man bằng lực lượng quân sự và các biện pháp khủng bạt tàn khốc, cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ là đỉnh cao của lòng yêu nước, tinh thần bất khuất của nhân dân Sài Gòn - Gia Định, để lại những bài học kinh nghiệm xương máu chuẩn bị cho cuộc tổng khởi nghĩa sau này.

[Xem Video] Những dấu ấn của cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ

Năm 1945, sự suy sụp của phát xít Nhật sau hai thảm họa nguyên tử tại Hiroshima và Nagasaki đã tạo ra thời cơ cách mạng chín muồi. Tại Sài Gòn, quá trình chuẩn bị giành chính quyền được tiến hành vô cùng khẩn trương dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Xứ ủy Nam Kỳ.

Sự trỗi dậy của tổ chức Thanh niên Tiền phong

Trong bối cảnh Nhật đảo chính lật đổ Pháp vào đêm 9 tháng 3 năm 1945, chính quyền thân Nhật của Đế quốc Việt Nam cử Nguyễn Văn Sâm làm Khâm sai Nam Kỳ để đại diện triều đình Huế. Do Nguyễn Văn Sâm chưa kịp từ Huế vào, Hồ Văn Ngà được cử làm quyền Khâm sai, còn kỹ sư Kha Vạng Cân được mời giữ chức Đô trưởng Sài Gòn - Chợ Lớn. Các đảng phái thân Nhật hoạt động mạnh mẽ trong khuôn khổ Mặt trận Quốc gia Thống nhất.

Trước tình hình đó, Đảng Cộng sản đã khéo léo vận dụng sách lược để chuyển hóa tổ chức Thanh niên Tiền phong - một lực lượng chính trị xã hội quy tụ hàng vạn thanh niên, học sinh, công nhân dưới sự thủ lĩnh của bác sĩ Phạm Ngọc Thạch và kỹ sư Kha Vạng Cân. Lá cờ màu vàng có năm cánh sao đỏ của Thanh niên Tiền phong đã thể hiện tinh thần dân tộc sâu sắc và hướng đi theo con đường cách mạng vô sản. Tổ chức này nhanh chóng trở thành lực lượng bán quân sự nòng cốt, sẵn sàng xung kích giành chính quyền khi có lệnh.

Diễn tiến cuộc khởi nghĩa ngày 25 tháng 8 năm 1945

Xứ ủy Nam Kỳ tổ chức họp liên tục tại Chợ Đệm (Tân An) từ trung tuần tháng 8 để nhận định tình hình. Nhận được tin Hà Nội khởi nghĩa thắng lợi vào ngày 19 tháng 8 và sự thành công nhanh chóng của cuộc khởi nghĩa thí điểm tại Tân An vào ngày 22 tháng 8, Xứ ủy quyết định phát động tổng khởi nghĩa tại Sài Gòn vào đêm ngày 24 và rạng sáng ngày 25 tháng 8 năm 1945.

Để chuẩn bị, ngày 23 tháng 8, một đoàn đại biểu do bác sĩ Phạm Ngọc Thạch dẫn đầu đã đến gặp trực tiếp Tư lệnh quân đội Nhật (lực lượng có tới 30.000 quân tinh nhuệ tại Sài Gòn) để yêu cầu họ không can thiệp vào cuộc nổi dậy của nhân dân. Phía Nhật đồng ý giữ thái độ trung lập.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hà Nội, nhân dân Sài Gòn - Gia Định cũng bừng lên khí thế sục sôi trong ngày Lễ Độc lập.

Không khí chuẩn bị và sự cố kỹ thuật ngoài dự kiến

Từ 12 giờ trưa ngày 2 tháng 9, hơn một triệu quần chúng nhân dân từ ngoại ô và nội đô đã đổ dồn về quảng trường Norodom (nay là đường Lê Duẩn, quận 1 cũ), tạo nên một biển người rực rỡ cờ hoa. Khẩu hiệu bằng năm thứ tiếng (Việt, Anh, Pháp, Nga, Trung) được giăng khắp các con phố lớn: "Việt Nam dân chủ muôn năm!", "Đả đảo thực dân Pháp!", "Độc lập hay là chết!".

Theo kế hoạch, ban tổ chức sẽ tiếp sóng trực tiếp bản Tuyên ngôn Độc lập do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc trên làn sóng 32 mét của Đài Phát thanh Bạch Mai. Tuy nhiên, do thiết bị máy móc quá cũ kỹ, việc tiếp sóng không thể thực hiện được. Trước tình hình đó, ban tổ chức đã đề nghị ông Trần Văn Giàu - Chủ tịch Ủy ban Lâm ủy Hành chánh Nam Bộ - bước lên phát biểu trực tiếp trước đồng bào.

Ông Trần Văn Giàu ghi nhanh vài ý chính lên giấy rồi ứng khẩu một bài phát biểu hùng hồn. Ông khẳng định vị thế mới của đất nước từ thân phận thuộc địa thành một quốc gia độc lập dân chủ, đồng thời nhắc nhở đồng bào không được say sưa với thắng lợi vì thực dân Pháp đang có âm mưu quay lại áp đặt ách nô lệ. Khi ông đặt câu hỏi: "Có ai chịu bó tay cho chế độ thực dân ra mặt hay giấu mặt trở lại không?", cả triệu người đồng thanh hô vang "Không!".

Ngay sau đó, ông Nguyễn Lưu thay mặt nhân dân Nam Bộ đọc lời thề độc lập lịch sử: "Không đi lính cho Pháp, không làm việc cho Pháp, không bán lương thực cho Pháp, không dẫn đường cho Pháp!".

Diễn biến vụ nổ súng khốc liệt

Sau khi buổi lễ kết thúc, các toán tuần hành lớn bắt đầu di chuyển theo lộ trình qua các đường phố trung tâm. Khi những đoàn người cuối cùng chuẩn bị rời khỏi đường Cộng Hòa, tiếng súng đột ngột nổ vang từ trên lầu Hãng ôtô Jean Comte (vị trí Diamond Plaza ngày nay) và một số nhà lầu xung quanh khu vực nhà thờ Đức Bà. Những binh lính thực dân Pháp ẩn nấp đã nổ súng bắn thẳng vào đoàn người diễu hành ôn hòa.

Trước hành vi khiêu khích, các chiến sĩ tự vệ và thanh niên tiền phong đã xông lên các tòa nhà để chế ngự kẻ bắn lén. Ban tổ chức phát loa kêu gọi mọi người bình tĩnh, chỉ bắt giữ những kẻ nổ súng và tuyệt đối không được giết hại họ. Trật tự được thiết lập lại sau hơn ba giờ chiến đấu kịch liệt.

Các tài liệu điều tra sau đó xác nhận, vụ nổ súng này nằm trong một âm mưu khiêu khích có hệ thống của phía Pháp. Họ cố tình tạo ra các cuộc xung đột đẫm máu nhằm lấy cớ cáo buộc Ủy ban hành chánh lâm thời Nam Bộ bất lực trong việc giữ gìn an ninh trật tự, từ đó ép buộc quân đội Anh tước vũ khí của người Việt Nam và bàn giao lại quyền kiểm soát thành phố cho Pháp.

Chưa đầy một tháng sau khi giành được độc lập, nhân dân Sài Gòn - Gia Định phải đối mặt với cuộc chiến tranh xâm lược lần thứ hai của thực dân Pháp.

Sự cấu kết của liên quân Anh - Pháp

Ngày 6 tháng 9 năm 1945, một đại đội lính bộ binh thuộc địa Pháp núp bóng quân đội Anh giải giới quân Nhật đã đáp xuống Sài Gòn. Ngày 12 tháng 9, thêm hai đại đội lính Pháp bám gót quân Anh tới đây.

Tướng Anh Douglas D. Gracey đã thực hiện hàng loạt biện pháp hà khắc nhằm hỗ trợ lính Pháp: cấm người Việt mang vũ khí, giới nghiêm ban đêm, đóng cửa các tòa báo tiếng Việt và trang bị vũ khí cho hàng ngàn tù binh Pháp vốn bị Nhật bắt giữ trước đó.

Được sự tiếp tay của quân Anh, đêm 22 rạng sáng ngày 23 tháng 9 năm 1945, quân Pháp bất ngờ nổ súng tấn công đánh úp các cơ quan đầu não của ta bao gồm Ủy ban nhân dân Nam Bộ, Quốc gia tự vệ cuộc, nhà bưu điện, nhà đèn và Khám lớn.

Thế trận "vòng trong, vòng ngoài" và phong tỏa tiêu thổ

Ngay hừng sáng ngày 23 tháng 9, một cuộc họp liên tịch diễn ra tại số nhà 107 đường Cây Mai (Chợ Lớn) để vạch ra kế hoạch kháng chiến. Lời kêu gọi kháng chiến của Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ do đồng chí Trần Văn Giàu soạn thảo được phát đi nhanh chóng khắp các tỉnh.

Nhân dân Sài Gòn lập tức bước vào cuộc chiến đấu với tinh thần tiêu thổ và phong tỏa triệt để:

Hành trình lịch sử gần một thế kỷ từ năm 1859 đến năm 1945 của Sài Gòn - Gia Định là một thiên anh hùng ca phản ánh ý chí bất khuất của dân tộc. Vượt qua những thất bại ban đầu do tư duy phòng ngự thụ động thời nhà Nguyễn, nhân dân Sài Gòn đã tự mình tìm kiếm và tiếp thu những tư tưởng tiến bộ để tiến lên giành chính quyền trong Cách mạng tháng Tám.

Tinh thần quật khởi của Lễ Độc lập ngày 2 tháng 9 và những ngày đầu kháng chiến ngày 23 tháng 9 năm 1945 đã chứng minh sức sống mãnh liệt của một dân tộc quyết tâm tự chủ, đặt nền móng vững chắc cho cuộc kháng chiến trường kỳ đi đến thắng lợi cuối cùng.